Ewakuacja zbiorów Zachęty rozpoczęła się latem 1939 r. Bitwę pod Grunwaldem Jana Matejki zdejmowano ze ściany, prosząc o pomoc nawet przechodniów. 1 IX, ważący kilkaset kilogramów obraz, nawinięto na drewniany wał i, wraz z dodanym w ostatniej chwili Kazaniem Piotra Skargi, zapakowano do drewnianej skrzyni. Po wyznaczeniu w drodze losowania osób odpowiedzialnych za transport, o świcie 7 IX, wozem zaprzężonym w konie, dyrektor administracyjny Zachęty, Stanisław Mikulicz-Radecki oraz malarze Stanisław Ejsmond i Bolesław Surałło-Gajduczeni, dotarli do Lublina[1].Skrzynię wypakowano na dziedzińcu zamku. Kilkanaście przypadkowych kobiet pomogło w przeniesieniu i zakamuflowaniu obrazów w stercie ludowych eksponatów.
Później zbudowano prowizoryczną biblioteczkę, a obraz ukryto pod jej ladą. Porąbaną skrzynię porzucono w rowie, sugerując, że ładunek podążył wraz z wojskiem do Rumunii[2]. Tymczasem w Warszawie sprawą Bitwy, także ze względu na jej polityczny wydźwięk, zajęło się gestapo. Przesłuchiwało m.in. żonę Ejsmonda, który zginął razem z Surałło-Gajduczeni zaraz po zameldowaniu ówczesnemu prezydentowi Lublina, Bolesławowi Liszkowskiemu, o przywiezieniu obrazu[3] Za wskazanie miejsca ukrycia obrazu Goebbels wyznaczył nagrodę 10 milionów marek. Kiedy w 1941 r. Niemcy przeznaczyli zamek w Lublinie na germańskie centrum kultury, Polacy, pod pozorem naprawy ogrodzenia, wywieźli obrazy do szopy na ul. Elektrycznej. Robotnicy rozebrali płot oddzielający muzeum od sąsiednich posesji. Udawali przy tym, że naprawiają. Podjechał wóz. (…) Po południu wielką szpulę przeniesiono na wóz, narzucono kilka starych sprzętów domowych, tak, aby całość sprawiała wrażenie wyprowadzki, i platforma potoczyła się w stronę Taborów. Konspiratorz y poszli piechotą. Nikt ich po drodze nie legitymował, nie sprawdzał ładunku. Wał przeniesiono do stodoły[4]. Działo się to w czasie masowych wysiedleń i konna platforma z wielką szpulą, przykryta rupieciami, nikogo nie dziwiła. Radio londyńskie podało fałszywą wiadomość, że dzieło przez Rumunię, Węgry, Jugosławię i Francję dotarło do Anglii.
Po zajęciu Lublina przez Sowietów, sprawa wyszła na jaw. Wydobycie obrazów uwieczniła Polska Kronika Filmowa[5]. Komuniści wykorzystywali Bitwę do celów propagandy i wiązali datę zwycięstwa nad Krzyżakami z datą przysięgi w Sielcach nad Oką (15 VII 1943 r.), co miało symbolizować zjednoczenie wszystkich Słowian.
Dzięki kierownikowi Taborów miejskich w Lublinie – Franciszkowi Galerze, udało się wywieźć obraz Matejki. Oprócz wyboru woźnicy i wozu, przez resztę wojny pilnował, czy skrywane w szopie obrazy są bezpieczne. Rozkaz pilnowania obrazów otrzymał od Armii Krajowej. Być może dlatego po wojnie jego nazwisko zostało wymazane z historii o ocaleniu obrazu.
[1] W niektórych tekstach pojawia się data ewakuacji obrazów 6 IX 1939 r. W niniejszej publikacji przyjęto za Krzesiński Henryk, Stolica, R 21, № 38, 1966, s.15, dostęp online 7 IV 2020 r., http:// webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:lrbJNSxubGIJ:mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/
plain-content%3Fid%3D1165+&cd=16&hl=pl&ct=clnk&gl=pl
[2] Redakcja Portalu Rynek Sztuki, Wojenny pościg za Matejką, dostęp online 20 IV 2020 r., strona zarchwizowana, https://rynekisztuka.pl/2014/02/03/wojenny-poscig-za-matejka/.
[3] Krzesiński Henryk, Stolica, R 21, № 38, 1966, s.15, dostęp online 7 IV 2020 r., http://webcache. googleusercontent.com/search?q=cache:lrbJNSxubGIJ:mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/plain-content%3Fid%3D1165+&cd=16&hl=pl&ct=clnk&gl=pl
[4] Legierska Anna, Obrońcy skarbów: Estreicher, Lorentz i inni, dostęp online 26 III 2020 r., https://culture.pl/pl/artykul/obroncy-skarbow-estreicher-lorentz-i-inni
[5] Wytwórnia Filmowa Wojska Polskiego Arcydzieła Matejki uratowane, , Kronika Filmowa, 1/45, komentarz Formalne przekazanie obrazów przedstawicielom polskich władz. Ludzie, którzy ocalili obrazy przed Niemcami. Wydobycie obrazów spod klepiska w stodole, gdzie leżały przez całą wojnę. Przewiezienie obrazów wozem drabiniastym. Prace konserwatorskie. Profesor Rybnikow, dostęp online 20 II 2019 r., http://www.repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/4173bn
